Wybór Partnera

„Spotkanie dwóch osobowości jest jak kontakt dwóch substancji chemicznych: jeśli zachodzi reakcja, obie ulegają przemianie.” Carl Gustav Jung

Dobieranie się ludzi w pary od lat budzi zarówno zachwyt jak i kontrowersje. Nie ma na świecie takich aktywności, które byłyby  przedmiotem tak wielu dyskusji, przepisów prawnych czy rytuałów we wszystkich kulturach jakie mogliśmy poznać. Jednak niektóre elementy dobierania się ludzi w pary mogą wydawać się nam zupełnie irracjonalne i niezrozumiałe. Czasami kobiety i mężczyźni dobierają sobie partnerów którzy zadają fizyczne i psychiczne cierpienia, a wysiłki jakie podejmujemy w celu przyciągnięcia odpowiedniego partnera zdają się odwrotne do zamierzonych.

"Ból, zdrada i utrata daleko odbiegają od typowych romantycznych wyobrażeń o miłości. Dorastamy w wierze w prawdziwą miłość, w przekonaniu, że znajdziemy tę jedną, jedyną. Zakładamy, że kiedy już ją odnajdziemy, z zachwytem ożenimy się czy wyjdziemy za mąż, po czym żyć będziemy długo i szczęśliwie. Rzeczywistość rzadko jednak przystaje do tych pobożnych życzeń. Rozsypuje je w proch nawet pobieżny rzut oka na liczbę rozwodów, częstość wypadków zdrady małżeńskiej czy wybuchów zazdrości nękających życie tak wielu par. " Źródło: David M. Buss, Ewolucja Pożądania, 1996, s. 10

W Polsce w 2025 roku zawarto 135402 małżeństw, a w tym samym czasie dokonano 57463 rozwodów.   Oznacza to, że liczba rozwodów odpowiadała około 42,5% liczby nowych małżeństw. Rozpad pary małżeńskiej traktowany jest jako oznaka niepowodzenia, niedojrzałości emocjonalnej czy nieumiejętności dokonania odpowiedniego wyboru partnera życiowego. Dla wielu z nas jest to powód do wstydu, lecz takie poglądy są dla nas często błędne. Nieporozumienia między partnerami są regułą a nie wyjątkiem. W większości liczba konfliktów między partnerami począwszy od niewystarczającej uwagi i docenienia mężczyzny przez kobietę po frustrację kobiety, której mąż nie pomaga w prostych czynnościach domowych - umyka prostym wyjaśnieniom. 

Nasz brak zrozumienia natury kojarzenia się w pary okazuje się dla nas kosztowny pod względem społecznym jak i naukowym. Z punktu widzenia naukowego, nasze niedostatki w wiedzy na ten temat pozostawiają braki w odpowiedzi na pytanie dlaczego człowiek potrafi  poświęcić całe lata swojego życia na szukaniu miłości, czy na walkę o to by ona przetrwała. Ze społecznego punktu widzenia musimy spotykać się na co dzień z frustracjami, bezradnością i rozczarowaniem w domu, pracy czy w życiu towarzyskim. Żeby to wszystko zrozumieć musimy cofnąć się w ewolucyjną przeszłość naszego gatunku. Przeszłość ta nie tylko ukształtowała nasze ciała lecz także nasze umysły, strategie przetrwania ale i strategie dobierania sobie  partnerów. 

Charles Darwin, jeden z pionierów badań nad doborem naturalnym, stworzył koncepcję, która okazała się przełomowa i do dziś stanowi fundament współczesnej biologii ewolucyjnej. Przedstawił on teorię doboru płciowego (ang. sexual selection) jako rozszerzenie teorii doboru naturalnego. Opisał ją szczegółowo w książce „O pochodzeniu człowieka i doborze w odniesieniu do płci” (1871). W największym skrócie teoria ta mówi, że niektóre cechy organizmów rozwijają się nie dlatego, że zwiększają szanse przeżycia, ale dlatego, że zwiększają szanse zdobycia partnera i rozmnożenia się.

Darwin zauważył, że w przyrodzie istnieją cechy, które mogą być wręcz utrudnieniem w walce o przetrwanie, np.:

• ogromny ogon pawia utrudniający ucieczkę przed drapieżnikami,
• poroże jelenia wymagające dużych nakładów energii,
• jaskrawe ubarwienie niektórych ptaków przyciągające uwagę drapieżników.

Mimo tych kosztów cechy te utrwaliły się, ponieważ zwiększały atrakcyjność osobnika dla potencjalnych partnerów.

Darwin wyróżnił dwa główne mechanizmy:

1. Konkurencja między osobnikami tej samej płci

Najczęściej dotyczy rywalizacji samców o dostęp do samic.

Przykłady:

• walka samców jeleni o terytorium i możliwość rozmnażania,
• rywalizacja o status i pozycję w grupie.

Osobniki posiadające cechy dające przewagę w rywalizacji częściej przekazywały swoje geny dalej.

2. Wybór partnera (dobór przez preferencje)

Polega na tym, że jedna płeć wybiera partnerów posiadających określone cechy.

Przykłady:

• samice pawi wybierające samce z większym i bardziej okazałym ogonem,
• samice ptaków wybierające samców o atrakcyjnym śpiewie.

Według Darwina preferencje te mogły prowadzić do stopniowego wzmacniania określonych cech w kolejnych pokoleniach. W kontekście ludzi teoria doboru płciowego sugeruje, że część naszych zachowań związanych z relacjami i wyborem partnera może mieć podłoże ewolucyjne. Przykładowo:

• ludzie zwracają uwagę na cechy świadczące o zdrowiu, płodności lub jakości genetycznej,
• mężczyźni i kobiety mogą różnić się przeciętnymi strategiami wyboru partnera ze względu na różne koszty reprodukcji,
• cechy takie jak pewność siebie, status, wygląd czy zdolność zapewnienia bezpieczeństwa mogą wpływać na atrakcyjność.

Warto jednak zaznaczyć, że współczesna psychologia ewolucyjna traktuje te mechanizmy jako jeden z wielu czynników wpływających na relacje — obok kultury, wychowania, osobistych doświadczeń i indywidualnych wartości. Obecnie dobór w pary może wiązać się z pewnymi kontrowersjami. Należy stwierdzić czy mężczyźni faktycznie pożądają atrakcyjnych fizycznie kobiet, takich które są młode i są w stanie dać mężczyźnie potomstwo, a kobiety - mężczyzn o odpowiednio wysokim statusie społecznym i dużych zasobach materialnych, na które mówimy metaforycznie "bezpieczeństwo". 

Założenie, że pozyskiwanie partnera, miłości czy krótkiego romansu są działaniami sterowanymi przez strategie seksualne  może wydawać się absurdalne. Nigdy jednak nie wybieramy partnera przez przypadek, nie chcemy przyciągnąć uwagi drugiego człowieka od tak sobie czy nie prowokujemy do bójki przeciwnika tak dla żartu. W toku ewolucji człowiek wykształcił szereg mechanizmów biologicznych i psychologicznych, które zwiększały prawdopodobieństwo przetrwania oraz skutecznego dostosowania się do środowiska. Mechanizmy te nie powstały przypadkowo — były wynikiem procesu selekcji naturalnej, w którym cechy zwiększające szanse przeżycia i reprodukcji były przekazywane kolejnym pokoleniom.

1. Regulacja potrzeb energetycznych – uczucie głodu

Jednym z podstawowych mechanizmów adaptacyjnych jest odczuwanie głodu, które pełni funkcję biologicznego sygnału informującego organizm o konieczności uzupełnienia energii. Stanowi ono wewnętrzny system motywacyjny, który skłania jednostkę do aktywnego poszukiwania i zdobywania pożywienia. Dzięki temu organizm może utrzymać odpowiedni poziom energii niezbędny do funkcjonowania i przetrwania.

2. Zmysł smaku – selekcja wartościowego pożywienia

Zmysł smaku pełnił w ewolucji funkcję systemu oceny dostępnych pokarmów. Preferencja określonych smaków zwiększała szanse wyboru produktów korzystnych dla organizmu oraz unikania potencjalnie szkodliwych substancji. Przykładowo, słodki smak był sygnałem obecności łatwo dostępnych źródeł energii w postaci cukrów, natomiast smak gorzki często wskazywał na możliwość występowania toksycznych związków. Mechanizm ten pozwalał przodkom człowieka szybciej identyfikować pokarm sprzyjający przetrwaniu.

3. Regulacja temperatury – reakcja na ciepło i zimno

Organizm człowieka posiada mechanizmy umożliwiające utrzymanie względnie stałej temperatury wewnętrznej. Odczuwanie zimna i ciepła pełni funkcję systemu ostrzegawczego, który skłania do podejmowania działań ochronnych. Poszukiwanie schronienia, wykorzystanie ognia czy zmiana aktywności w zależności od warunków środowiskowych zwiększały szanse przetrwania w zmiennym klimacie.

4. Strach – mechanizm wykrywania zagrożeń

Strach jest jednym z najstarszych mechanizmów obronnych organizmu. Jego zadaniem jest szybkie wykrywanie potencjalnego zagrożenia i przygotowanie ciała do odpowiedniej reakcji. Aktywacja układu stresu powoduje między innymi wzrost poziomu adrenaliny, przyspieszenie pracy serca oraz zwiększenie gotowości do działania. Reakcja „walcz albo uciekaj” pozwalała naszym przodkom skuteczniej unikać niebezpieczeństw.

5. Ból – system ochrony organizmu

Odczuwanie bólu pełni funkcję informacyjną i ochronną. Informuje organizm o potencjalnym uszkodzeniu tkanek oraz skłania do unikania czynników, które mogą prowadzić do dalszych obrażeń. Dzięki temu mechanizmowi człowiek może szybko reagować na zagrożenia fizyczne i ograniczać ich negatywne konsekwencje.

6. Sen i zmęczenie – regeneracja zasobów biologicznych

Potrzeba snu oraz uczucie zmęczenia są mechanizmami regulującymi gospodarkę energetyczną organizmu. Wymuszają okres odpoczynku, podczas którego zachodzą procesy regeneracyjne, odbudowa tkanek oraz utrwalanie informacji w pamięci. Odpowiednia ilość snu zwiększa zdolność organizmu do dalszego funkcjonowania i adaptacji.

7. Potrzeba więzi społecznych – znaczenie współpracy

Człowiek jako gatunek społeczny wykształcił silną potrzebę tworzenia relacji i przynależności do grupy. Życie społeczne zwiększało bezpieczeństwo jednostki poprzez współpracę, wzajemną ochronę oraz łatwiejszy dostęp do zasobów. Zdolność do tworzenia więzi, komunikacji i współdziałania stała się jednym z kluczowych czynników sukcesu ewolucyjnego człowieka.

8. Popęd seksualny – mechanizm reprodukcji

Jednym z podstawowych mechanizmów ewolucyjnych jest popęd seksualny, który zwiększa prawdopodobieństwo rozmnażania i przekazywania informacji genetycznej kolejnym pokoleniom. Towarzyszące mu emocje, takie jak atrakcyjność, pożądanie czy przywiązanie, sprzyjają tworzeniu relacji partnerskich oraz opiece nad potomstwem.

9. Ciekawość i eksploracja – zdobywanie informacji o środowisku

Ciekawość oraz potrzeba poznawania otoczenia stanowiły ważny mechanizm adaptacyjny. Poszukiwanie nowych informacji pozwalało człowiekowi odkrywać zasoby, poznawać zagrożenia oraz skuteczniej dostosowywać się do warunków środowiskowych. Zdolność uczenia się i eksploracji była jednym z czynników, które umożliwiły rozwój ludzkiej inteligencji.

10. Pamięć i uczenie się – wykorzystanie doświadczeń

Pamięć pozwala organizmowi gromadzić informacje wynikające z wcześniejszych doświadczeń i wykorzystywać je w przyszłości. Mechanizm ten umożliwia unikanie powtarzania błędów oraz szybsze reagowanie na podobne sytuacje. Dzięki zdolności uczenia się człowiek może skuteczniej dostosowywać swoje zachowanie do zmieniającego się środowiska.

Wszystkie te mechanizmy można traktować jako elementy systemu adaptacyjnego, który przez tysiące pokoleń kształtował ludzkie zachowanie. Choć współczesny świat znacząco różni się od środowiska naszych przodków, wiele z tych pierwotnych mechanizmów nadal wpływa na nasze decyzje, emocje i sposób funkcjonowania.

Jak już jesteśmy zaznajomieni z podstawowymi mechanizmami doboru płci oraz przetrwania należy wrócić do głównego tematu poruszanego wątku, czyli wyborze partnera. Już wieki temu nasi ewolucyjni przodkowie wiedzieli jak się zaadaptować i nie mam tu na myśli samego przetrwania. Weźmy sobie na przykład życie takiego człowieka pierwotnego, który usiłował utrzymać się w cieple przy ogniu, polował na zwierzynę, próbował utrzymać przy życiu swoją rodzinę , zbierał owoce i zioła, unikał konfrontacji z drapieżnikami i niebezpiecznymi konkurentami. Gdyby taki człowiek wybrał za partnera kogoś, kto nie byłby w stanie dostarczać odpowiednich zasobów, był leniwy, skłonny do ryzykownych zachowań , miewał romanse albo był skory do przemocy fizycznej, nasze przetrwanie wisiałoby na włosku, tak samo jak szanse przetrwania naszego potomstwa. Z drugiej strony, partner który wnosi do puli odpowiednie zasoby, potrafiący się zaopiekować, dający ochronę partnerce i dzieciom, stanowił pewną ostoję bezpieczeństwa i spokoju. Mądry wybór partnera życiowego dawał szansę na przetrwanie. 

Przykładem działania selekcji płciowej jest zachowanie samców altanników, które konstruują i dekorują altanki godowe w celu przyciągnięcia samic. Samica dokonuje wyboru na podstawie jakości przygotowanej konstrukcji, traktując ją jako sygnał zdolności, zdrowia i potencjalnej wartości reprodukcyjnej samca. Samica odwiedza przygotowaną konstrukcję i dokonuje oceny:

• jakości wykonania altanki,
• pomysłowości samca,
• staranności i zaangażowania,
• atrakcyjności zgromadzonych ozdób. 

Źródło: https://animalistka.pl/2022/08/10/altannik-lsniacy-ma-oko-do-kolorow-i-architektury/

Źródło: Sue Milks, October 18, 2022,  https://www.flickr.com/photos/suemilks/52848704223/in/faves-beeton_bear/

Jeżeli konstrukcja jej nie odpowiada, może odejść i wybrać innego samca. Samce, które potrafią stworzyć bardziej imponujące altanki, mają większe szanse na rozmnażanie i przekazanie swoich genów. W efekcie osobniki posiadające cechy preferowane przez samice częściej przekazują swoje geny kolejnym pokoleniom. Ten przykład pokazuje mechanizm doboru przez preferencje partnera, gdzie samica wybiera osobnika posiadającego określone cechy. Sama budowa altanki nie zwiększa bezpośrednio szans przeżycia samca — wymaga czasu i energii — ale zwiększa jego atrakcyjność w oczach potencjalnej partnerki.

Odwołując się do przykładu altannika, kobiety również wolą mężczyzn z odpowiednio wyposażonymi "gniazdami". W nawiązaniu do długotrwałej relacji, kobiety wybiorą partnera skłonnego do stałego zaangażowania, stabilnego emocjonalnie, takiego który będzie skłonny do dzielenia się zasobami oraz mogącego zapewnić bezpieczeństwo i wychowanie potomstwa. Niemniej jednak są wyjątki, gdzie mężczyźni i kobiety celowo szukają krótkich czy też jednorazowych kontaktów, więc kluczową rolę odgrywa tu decyzja jakiej relacji szukamy. 

Jednym z zagadnień poruszanych przez Davida Bussa jest zjawisko zmiany partnera, określane w psychologii ewolucyjnej jako mate switching. Zgodnie z tą koncepcją decyzja o zakończeniu związku i rozpoczęciu nowej relacji nie zawsze jest wynikiem impulsywnego działania czy chwilowych emocji. Z perspektywy ewolucyjnej może stanowić strategię, która w określonych warunkach zwiększała szanse jednostki na sukces reprodukcyjny lub poprawę jakości życia.

Psychologia ewolucyjna zakłada, że ludzie wykształcili mechanizmy umożliwiające ocenę jakości partnera oraz korzyści płynących z utrzymywania lub zakończenia relacji. Mechanizmy te nie działają świadomie ani w sposób bezwzględny. Stanowią raczej system oceny, który porównuje aktualny związek z potencjalnymi alternatywami, uwzględniając zarówno możliwe zyski, jak i koszty związane z rozstaniem.

Do czynników mogących zwiększać prawdopodobieństwo zakończenia relacji należą między innymi utrata zaangażowania partnera, częste konflikty, niewierność, przemoc, brak wzajemnego wsparcia czy długotrwałe niezaspokojenie ważnych potrzeb emocjonalnych. Równie istotna może być pojawiająca się możliwość stworzenia związku z osobą postrzeganą jako bardziej zgodną z własnymi oczekiwaniami lub oferującą większe korzyści z punktu widzenia bezpieczeństwa, kompatybilności czy atrakcyjności.

Według Bussa zarówno kobiety, jak i mężczyźni mogą podejmować decyzję o zmianie partnera, jednak motywy tej decyzji mogą się przeciętnie różnić. Badania psychologii ewolucyjnej sugerują, że kobiety częściej zwracają uwagę na poziom zaangażowania partnera, jego stabilność emocjonalną, zdolność do wspierania rodziny oraz gotowość do długoterminowej inwestycji w relację. Mężczyźni natomiast przeciętnie większą wagę przywiązują do atrakcyjności fizycznej partnerki, sygnałów zdrowia oraz wierności. Są to jednak tendencje obserwowane na poziomie populacji, a nie reguły opisujące zachowanie każdej osoby.

Warto podkreślić, że współczesne decyzje dotyczące zakończenia związku są znacznie bardziej złożone niż mogłoby wynikać z samego spojrzenia ewolucyjnego. Na wybór partnera oraz trwałość relacji wpływają również wychowanie, kultura, normy społeczne, osobowość, doświadczenia życiowe, sytuacja ekonomiczna oraz indywidualny system wartości. Psychologia ewolucyjna nie twierdzi więc, że ludzie są zdeterminowani przez swoje geny, lecz że część mechanizmów kierujących relacjami mogła ukształtować się w toku ewolucji.

Z perspektywy teorii Bussa zjawisko wymiany partnera można rozumieć jako efekt działania mechanizmów adaptacyjnych, które przez tysiące pokoleń pomagały oceniać, czy utrzymanie obecnego związku nadal przynosi korzyści reprodukcyjne i życiowe, czy też bardziej korzystne może okazać się nawiązanie nowej relacji. Współcześnie mechanizmy te nadal wpływają na ludzkie decyzje, jednak ich działanie jest silnie modyfikowane przez świadome wybory, normy społeczne i indywidualne przekonania.

Należy zatem zadać sobie pytanie, czy związek dwojga ludzi jest przede wszystkim historią miłości, czy może również negocjacją interesów? To pytanie może brzmieć cynicznie. Szczególnie wtedy, gdy wierzymy, że prawdziwa miłość powinna być bezwarunkowa i całkowicie niezależna od korzyści. David Buss proponuje znacznie mniej romantyczne spojrzenie. W jego ujęciu kobiety i mężczyźni nie są przeciwnikami. Przeciwnie — przez ogromną część historii naszego gatunku współpraca między nimi była niezwykle korzystna. Problem polega na tym, że współpraca nie oznacza całkowitej zgodności interesów. Można kogoś kochać i jednocześnie chcieć od związku czegoś innego niż on i właśnie tutaj zaczyna się konflikt.

W romantycznej wizji związku wybieramy drugiego człowieka dlatego, że „to ta osoba”. Psychologia ewolucyjna zadaje bardziej niewygodne pytanie: dlaczego właśnie to ta osoba? Dlaczego jedna kobieta wzbudza większe zainteresowanie niż druga? Dlaczego jeden mężczyzna jest postrzegany jako atrakcyjniejszy od innych? Dlaczego ktoś, kto przez kilka lat był idealnym partnerem, nagle przestaje nim być? Odpowiedź częściowo wiąże się z wartością partnera z punktu widzenia określonych celów reprodukcyjnych i życiowych. Człowiek nie wybiera partnera w próżni tylko ocenia jego cechy, atrakcyjność,  zdrowie, stabilność,  status, zasoby,  zaangażowanie, wierność, inteligencję, charakter, perspektywy na przyszłość. Nie wszystkie cechy mają jednakowe znaczenie dla każdego człowieka i właśnie dlatego wybór partnera może przypominać nieświadomą selekcję. 

Kobiety przeciętnie większą wagę przywiązują do cech związanych z zasobami, stabilnością, statusem, zaangażowaniem i zdolnością do inwestowania w związek. Mężczyźni przeciętnie silniej reagują na cechy związane z atrakcyjnością fizyczną, zdrowiem i oznakami płodności. Nie oznacza to oczywiście, że każda kobieta szuka bogatego mężczyzny, a każdy mężczyzna młodej i atrakcyjnej kobiety. Są to statystyczne tendencje, a nie zasady obowiązujące każdego człowieka. Istotne jest jednak to, że wartość partnera może być oceniana w kontekście tego, co dana osoba może zaoferować drugiej stronie.

Problem zaczyna się wtedy, gdy pojawia się lepsza alternatywa. Wyobraźmy sobie kobietę, która od kilku lat jest w związku. Jej partner jest stabilny, ale przestał się rozwijać, ograniczył swoje zaangażowanie i nie daje jej już tego, czego oczekuje. W jej otoczeniu pojawia się natomiast mężczyzna bardziej ambitny, atrakcyjny, pewny siebie i zainteresowany poważną relacją. Z perspektywy romantycznej można powiedzieć: „Jeżeli naprawdę kocha swojego partnera, nie powinna nawet rozważać innej możliwości”. Psychologia ewolucyjna patrzy na to inaczej. Jeżeli człowiek posiada mechanizmy pozwalające oceniać jakość partnera, to możliwość pojawienia się bardziej korzystnej alternatywy może wpływać na decyzję o pozostaniu lub odejściu. To samo działa w drugą stronę. Mężczyzna również może uznać, że inna kobieta jest dla niego bardziej atrakcyjna, kompatybilna lub odpowiednia do związku. Partner, który dzisiaj wydaje się najlepszą opcją, nie musi być nią za kilka lat.

W tym miejscu pojawia się jedna z najbardziej kontrowersyjnych kwestii – wymiana partnera. Związek może być korzystny tak długo, jak długo korzyści z niego przewyższają koszty. Jeżeli partner jest niewierny, agresywny, niezaangażowany, niestabilny albo przestaje zapewniać to, czego druga osoba potrzebuje, zakończenie relacji może stać się rozsądną strategią. Nowy partner może oferować większe zaangażowanie, bezpieczeństwo, atrakcyjność, stabilność, zasoby lub lepszą perspektywę przyszłości. Nie oznacza to, że człowiek świadomie chodzi po świecie i porównuje ludzi jak produkty w sklepie. Chodzi raczej o to, że psychika może reagować na różnice w atrakcyjności dostępnych możliwości. Zmiana partnera nie zawsze musi więc oznaczać porażkę – w określonych warunkach może być sposobem na poprawę własnej sytuacji.

Jeszcze wyraźniej konflikt między płciami widać w przypadku zazdrości i zdrady. Buss zwracał uwagę na różnice w reakcjach kobiet i mężczyzn na niewierność. Mężczyźni przeciętnie silniej reagowali na niewierność seksualną, natomiast kobiety częściej wskazywały niewierność emocjonalną jako szczególnie bolesną. Jedna z ewolucyjnych interpretacji zakłada, że dla mężczyzny zdrada seksualna mogła oznaczać ryzyko inwestowania zasobów w dziecko, które nie było jego biologicznym potomkiem. Dla kobiety większym zagrożeniem mogła być utrata zaangażowania partnera i przekierowanie przez niego czasu, zasobów oraz ochrony na inną kobietę. W obu przypadkach stawką jest więc utrzymanie partnera, ale potencjalne koszty zdrady mogą wyglądać inaczej. Zazdrość może być zatem nie tylko „irracjonalną emocją”, ale również mechanizmem reagującym na zagrożenie dla związku.

I właśnie tutaj pojawia się najbardziej niewygodny wniosek. Miłość i interes nie muszą się wzajemnie wykluczać. Możemy kochać partnera, być do niego przywiązani i jednocześnie oceniać, czy nadal jest dla nas odpowiednią osobą. Możemy być lojalni, ale jednocześnie zauważać alternatywy. Możemy chcieć trwałego związku, ale jednocześnie mieć granicę, po przekroczeniu której uznamy, że dalsze pozostawanie w relacji jest zbyt kosztowne. Konflikt między płciami nie polega więc na tym, że kobiety i mężczyźni są naturalnymi wrogami. Polega na tym, że potrzebują siebie nawzajem, ale nie zawsze chcą od związku dokładnie tego samego.

Być może dlatego pytanie „czy naprawdę kochamy człowieka bez względu na wszystko?” jest znacznie trudniejsze, niż się wydaje. Człowiek nie jest wyłącznie romantycznym stworzeniem szukającym swojej „drugiej połówki”. Jest również organizmem, którego psychika przez tysiące pokoleń kształtowała mechanizmy wyboru partnera, rywalizacji, zazdrości, utrzymywania związku i reagowania na lepsze alternatywy. Możemy kochać człowieka, ale jednocześnie oceniać, czy nadal warto z nim pozostać. I właśnie ten konflikt – pomiędzy uczuciem, przywiązaniem a potencjalną korzyścią z innego wyboru – stanowi jeden z najbardziej interesujących elementów teorii Davida Bussa.